Көрнекті түлектер
Куаныш Маден
Киноға арналған постерлер қалай жасалады? Үш дизайнер «Оскар» иегерлері мен қазақстандық фильмдердің постерлерінің идеяларын түсіндіреді «Оскар» сыйлығында «Үздік фильм постері» номинациясы жоқ. Тіпті 1929 жылы алғашқы марапаттау рәсімінде болған «Үздік титрлар тізбегі» номинациясы да 1930 жылы алынып тасталған. Сондықтан 2025 жылы біз эксперимент жүргізуді ұйғардық: қазақстандық дизайнерлерге «Оскар-2025» сыйлығына ұсынылған фильмдердің барлық постерлерін ұсынып, олардың ішінен үздіктерін таңдауды сұрадық. Постер жасау — тұтас бір фильмнің әлемін бір ғана визуалды бейне арқылы жеткізу өнері. Сәтті жасалған постер фильм тарихының бір бөлігіне айналып, кинотеатрдан шыққанымыздан кейін де ұзақ уақыт бойы есте қалады. «Менің атым Қожа», «Патруль» және «Shulamah» фильмдерінің постерлерімен жұмыс істеген дизайнер Қуаныш Маденнің айтуынша, оларды жасау процесі көбіне қысқа мерзімде және шектеулі ресурстармен жүзеге асады. «Кейде түсірілім жұмыстары әлдеқашан аяқталғандықтан, постерлерді скриншоттардан құрастыруға тура келеді. Сапаны жақсарту және эффектілерді қосу көп уақытты талап етеді», — дейді ол. «Мерген», «Қара, қара адам» және «1941 жылдың жазы» фильмдеріне постер жасаған Әсем Рамазанова типографиканың рөліне назар аударады: «Қаріп — жай ғана мәтін емес, визуалды стильдің маңызды элементі. Батыстық постерлерде фильмнің көңіл күйін жеткізуге көмектесетін эксперименталды, қолжазба немесе минималистік қаріптерді қолдану үрдісін байқауға болады». «Тараз», «Ёлки 8» және «Жауап бер» фильмдерінің постерлерінің авторы Игорь Юг қазақстандық кино дизайнерлерінің негізгі тәсілі туралы былай дейді: «Көрермен фильмнің жанрын бірден түсініп, оның эмоциясын сезінуі маңызды. Қазақстанда постерлер көбіне танымалдық пен бірден тануға бағытталады: актерлердің ірі портреттері және түсінікті түстік шешімдер қолданылады». Әлемдік киноиндустрияда көптеген детальдары, кадр тереңдігі және әсерлі визуалды тәсілдері бар күрделі композицияларға деген үрдіс жалғасып жатқанда, Қазақстанда қарапайымдылық пен нақтылыққа басымдық беріледі. Ендеше, «Оскар-2025» номинанттарының қай постерлерін қазақстандық дизайнерлер үздік деп бағалады?Киноға арналған постерлер қалай жасалады? Үш дизайнер «Оскар» иегерлері мен қазақстандық фильмдердің постерлерінің идеяларын түсіндіреді «Оскар» сыйлығында «Үздік фильм постері» номинациясы жоқ. Тіпті 1929 жылы алғашқы марапаттау рәсімінде болған «Үздік титрлар тізбегі» номинациясы да 1930 жылы алынып тасталған. Сондықтан 2025 жылы біз эксперимент жүргізуді ұйғардық: қазақстандық дизайнерлерге «Оскар-2025» сыйлығына ұсынылған фильмдердің барлық постерлерін ұсынып, олардың ішінен үздіктерін таңдауды сұрадық. Постер жасау — тұтас бір фильмнің әлемін бір ғана визуалды бейне арқылы жеткізу өнері. Сәтті жасалған постер фильм тарихының бір бөлігіне айналып, кинотеатрдан шыққанымыздан кейін де ұзақ уақыт бойы есте қалады. «Менің атым Қожа», «Патруль» және «Shulamah» фильмдерінің постерлерімен жұмыс істеген дизайнер Қуаныш Маденнің айтуынша, оларды жасау процесі көбіне қысқа мерзімде және шектеулі ресурстармен жүзеге асады. «Кейде түсірілім жұмыстары әлдеқашан аяқталғандықтан, постерлерді скриншоттардан құрастыруға тура келеді. Сапаны жақсарту және эффектілерді қосу көп уақытты талап етеді», — дейді ол. «Мерген», «Қара, қара адам» және «1941 жылдың жазы» фильмдеріне постер жасаған Әсем Рамазанова типографиканың рөліне назар аударады: «Қаріп — жай ғана мәтін емес, визуалды стильдің маңызды элементі. Батыстық постерлерде фильмнің көңіл күйін жеткізуге көмектесетін эксперименталды, қолжазба немесе минималистік қаріптерді қолдану үрдісін байқауға болады». «Тараз», «Ёлки 8» және «Жауап бер» фильмдерінің постерлерінің авторы Игорь Юг қазақстандық кино дизайнерлерінің негізгі тәсілі туралы былай дейді: «Көрермен фильмнің жанрын бірден түсініп, оның эмоциясын сезінуі маңызды. Қазақстанда постерлер көбіне танымалдық пен бірден тануға бағытталады: актерлердің ірі портреттері және түсінікті түстік шешімдер қолданылады». Әлемдік киноиндустрияда көптеген детальдары, кадр тереңдігі және әсерлі визуалды тәсілдері бар күрделі композицияларға деген үрдіс жалғасып жатқанда, Қазақстанда қарапайымдылық пен нақтылыққа басымдық беріледі.
Профильді оқу
Камила Сакен
Мектептердегі жоғары тәуекел тобындағы жасөспірімдерді жасанды интеллект көмегімен анықтауға және оқушыларға психологиялық әрі академиялық қолдауды автоматтандыруға көмектесетін қазақстандық WeGlobal AI EDTECH стартапының негізін қалаушысы. Жоба Қазақстанның барлық өңіріндегі мектептерге енгізіліп, болашақта Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка (MENA) нарығына шығуды көздейді. Біз мектептен де көп нәрсені көреміз: жасанды интеллект тәуекел тобындағы жасөспірімдерді анықтауға қалай көмектеседі? Digital Bridge 2025 форумында Astana Hub Battle байқауының финалында Қазақстанда әзірленген WeGlobal AI платформасы таныстырылды. Платформа мектеп оқушыларына психологиялық және академиялық қолдауды біріктіріп, депрессия немесе дағдарыстық жағдайдағы жасөспірімдерді дер кезінде анықтауға көмектеседі. Жобаның негізін қалаушылардың бірі Камила Сәкеннің айтуынша, стартаптың идеясы нақты жағдайдан кейін пайда болған. Шағын мектептердің бірінде 15 жастағы Аружан есімді оқушы сырттай қатарластарынан еш ерекшеленбеген. Алайда ол терең депрессиядан зардап шегіп, тіпті суицид жасауға әрекеттенген. Бұл туралы мұғалімдер де, мектеп психологы да білмеген. Себебі көптеген білім беру ұйымдарындағыдай, психолог бір уақытта жүздеген оқушымен жұмыс істейді. Мәселе платформа іске қосылғаннан кейін ғана анықталған. Мектеп психологы алаңдататын белгілерді байқап, қызды әңгімеге шақырған. Әңгіме барысында оның білегінде тыртықтар бар екенін анықтаған. «Біз жұмыс істейтін бір ғана ауданда жүйе мектептер тіпті күдіктенбеген терең депрессияға шалдыққан 539 оқушыны анықтады», — деді Камила. WeGlobal AI платформасы қарапайым принцип бойынша жұмыс істейді: мектеп платформаға қосылғаннан кейін оқушылар мобильді қосымша алады. Онда олар психологиялық тесттерден өтіп, білім беру жоспарларымен және академиялық қиындықтарымен бөліседі. Жүйе жиналған деректерді талдап, педагогтарға арналған ұсыныстар қалыптастырады. Осы арқылы қосымша қолдауды қажет ететін оқушыларды анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қағазбастылықтың басым бөлігі автоматтандырылады. Стартаптың академиялық бағыты аясында оқушыларға қосымша білім беру өнімдері де ұсынылады: ағылшын тілі курстары, университетке түсуге және SAT емтиханына дайындық бағдарламалары. Дәл осы қосымша өнімдерді ұсыну механизмі жобаның негізгі бизнес-модельдерінің біріне айналды. Стартаптың мәліметінше, қазіргі таңда WeGlobal AI-дың жеке онлайн мектебі айына шамамен 330 мың доллар табыс әкеледі. Ал Алматыда платформаға жазылған мектептер үшін жақында өткізілген офлайн іс-шара қосымша 42 мың доллар табыс әкеліп, 22% конверсия көрсеткен. 2023 жылдың соңынан бері жұмыс істеп келе жатқан стартап өз жұмысын Қазақстаннан бастады. Бір жылдың ішінде клиент мектептердің саны 8-ден 800-ге дейін өскен. Команданың келесі мақсаты — MENA (Таяу Шығыс және Солтүстік Африка) аймағына шығу. Бұл нарықтың әлеуеті 2 миллиард долларға бағаланады. «Біздің мақсатымыз — тәуекел тобындағы балаларды анықтаумен ғана шектелмей, жасөспірімдерге психологиялық әл-ауқаты мен академиялық дамуы үшін қажетті құралдарды ұсынатын тұтас қолдау экожүйесін құру», — деп қосты Камила.
Профильді оқу
Диас Кожантаев
Warner Bros. Discovery компаниясының креативті продюсері. Ол Max және Eurosport платформаларына арналған вирустық бейне-контент жасайды. 2025 жылы оның үш жобасы GEMA Awards сыйлығына номинация алды. Сонымен қатар ол актерлік бағытта да жұмыс істеп, «Dune: Part Two» фильмінің түсіріліміне қатысқан.
Профильді оқу
Адия Махамбетова
Fidelity Investments инвестициялық компаниясында квант-талдаушы болып жұмыс істейді. Ол триллиондаған доллар көлеміндегі нарықтарда портфельдерді басқаруға арналған математикалық модельдер әзірлейді. Forbes Kazakhstan журналының «30 under 30» рейтингіне қаржы саласындағы үздік жас мамандардың бірі ретінде енді. Адия бала кезінен математикаға қызығушылық танытқан. Ол Астанадағы алғашқы физика-математика бағытындағы НЗМ-ді тәмамдап, кейін Назарбаев Университетінде «Математика» мамандығы бойынша білім алды. Одан кейін Boston University-де қаржылық инженерия бойынша магистр дәрежесін алды. Бүгінде Адия әлемдегі ең ірі инвестициялық компаниялардың бірі — Fidelity Investments-те квант-талдаушы (Quantitative Research Analyst) болып жұмыс істейді. Компанияның әкімшілігіндегі активтер көлемі $13,7 трлн, ал басқаруындағы активтер көлемі $5,2 трлн-ды құрайды. Компанияның клиенттер саны шамамен 50 миллион адам. Квант (quant) — қаржы индустриясындағы жоғары мамандандырылған бағыт. Бұл сала математика, бағдарламалау және қаржы салаларындағы білімді біріктіреді. Кванттың негізгі міндеті — ықтимал табысы ықтимал тәуекелден айтарлықтай жоғары болатын инвестициялық мүмкіндіктерді анықтау. «Біздің топ математикалық зерттеулер жүргізеді. Сол зерттеулердің негізінде инвестициялық өнімдерді әзірлеуде қолданылатын математикалық модельдер мен алгоритмдер жасалады. Осындай өнімдердің бірі — биржалық инвестициялық қорлар, яғни Exchange-Traded Funds (ETF). Сонымен қатар біз портфель менеджерлеріне тиімділіктің жоғары көрсеткіштеріне қол жеткізуге көмектесеміз. Олар бізге инвестициялық портфельдеріндегі тәуекел деңгейін талдау және инвестициялық операциялардың кірістілігін тиісті бенчмаркпен (индекспен) салыстырып бағалау үшін жүгінеді. Осылайша біз портфельдердің теңгерімді болуына және келісімшарттардың қатаң талаптарына сәйкес келуіне көмектесеміз. Бұл әсіресе ірі институционалдық клиенттердің қаражатын басқару кезінде маңызды», — дейді Адия. Сонымен қатар Адия компаниядағы тақырыптық зерттеулерге жауап береді. Оның соңғы зерттеулерінің бірі компанияға жас инвесторларды қалай тартуға болады деген сұраққа жауап іздеуге арналды. «Біз тек студенттерді ғана емес, тіпті жасөспірімдерді де тартқымыз келеді. Бұл — компанияның стратегиялық мақсаттарының бірі. Себебі бірнеше жылдан кейін олар университетке түседі, кейін жұмысқа орналасады. Оларда инвестициялауға жұмсай алатын бос қаражат пайда болған кезде, олар оны бізге сеніп тапсыруы ықтимал», — деп түсіндіреді Адия. Сонымен қатар қазақстандық маман 13 тақырыптық жеке FidFolio портфелінен тұратын желіні басқарады. Бұл өнім қарапайым инвесторларға тікелей индекстеу мүмкіндігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Профильді оқу
Альнур Акчурин
Тірі су. Нұр-Сұлтандық оқушы өнімділікті бірнеше есеге арттырудың жолын ойлап тапты Елорда оқушысы Альнур Ақчурин Назарбаев Университетінің Инновациялық кластерінің инкубациялық бағдарламасы аясында өнімділікті арттыратын инновациялық агрогель жобасын таныстырған кезде небәрі 17 жаста еді. — Мен ең жас қатысушы болдым. Сондықтан көпшілік жобаны да, мені де байыпты қабылдамаған шығар, — деп еске алады екі жылға жуық уақыт өткен соң қазір АҚШ-тағы Northwestern University студенті, қолданбалы математика және computer science салаларының болашақ маманы, Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингіне енген Альнур Ақчурин. Соған қарамастан, жасы оның бағдарлама жеңімпазы атануына кедергі болмады, ал әзірлемесі мамандардың назарын аударды. Химия және өмір Альнурдың айтуынша, бәрі мектептегі химияға деген қызығушылықтан және өзін маңызды ғылыми зерттеулерде сынап көруге деген ниеттен басталған. 10-сыныпта ол ғылыми қызметке алғашқы қадамдарын жасауға көмектесетін маман іздей бастады. 2017 жылы тәлімгерлік міндетті, кейіннен бизнес-серіктестікке ұласқан рөлді Қазақ технология және бизнес университетінің профессоры Ерлан Жаткамбаев өз мойнына алды. Сол кезде ол құмды және құнарлылығы төмен топырақты ылғалдандыруға арналған полиакрилатты агрогель әзірлеп жүрген еді. Мұндай өнімдер Қытайда, Еуропада және АҚШ-та ауыл шаруашылығында қолданылғанымен, Қазақстанда пайдаланылмаған болатын. — Құмды, құнарлылығы төмен топырақта жақсы өнім өсіру қиын. Ал Қазақстан аумағындағы топырақтардың едәуір бөлігі қуаң аймақтарда орналасқан: мұнда буланатын ылғал мөлшері түсетін ылғалдан көп. Біз ылғалдандыратын және тыңайтқыштармен синтезделген гельдердің әртүрлі түрлерін әзірлеуге болады деп ойладық. Мұндай гельдер қолданылғаннан кейін топырақта ыдырап, өсімдік тамырларын ылғалмен қамтамасыз етіп, тыңайтқыштармен қоректендіреді. Тыңайтқыштарды тікелей топыраққа енгізген кезде олардың әр учаскеде бірдей концентрацияда таралуын қамтамасыз ету мүмкін емес: бір жерге көбірек, басқа жерге азырақ түседі. Ал гельмен бірге қолданғанда тек қажетті мөлшерді ғана емес, әртүрлі дақылдарға оңтайлы тыңайтқыштардың арақатынасын да таңдауға болады, — дейді Альнур. Гельдің негізгі компоненті — суда өте жақсы еритін, ылғалды жоғары деңгейде сіңіретін, тұтқырлығы жоғары және жоғары температура әсеріне төзімді калий полиакрилаты. Гельді түйіршіктеп, тұқымдармен бірге топыраққа құрғақ күйінде енгізуге болады. Уақыт өте келе өсімдіктің тамырлары түйіршіктерді айнала өсіп, гель оларды қоректендіреді: құрғақшылық кезінде ылғал береді, ал жаңбыр кезінде оны қайта сіңіреді. Бір грамм гель 100 грамм суды сіңіре алады. Табиғатқа қарсы Красноводопад ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясында жүргізілген алғашқы сынақтар бір гектарға 50 кггель қолданылған жағдайда өнімділіктің 180%-ға артатынын көрсетті. Сонымен қатар тәжірибе барысында гидрогельді пайдалану судың шығынын, сондай-ақ топыраққа енгізілетін тыңайтқыштардың көлемін азайтуға мүмкіндік беретіні анықталды. Альнурдың айтуынша, мысалы, көп мөлшерде суды қажет ететін күрішті өсіру үшін әр гектарға шамамен 90 кг тыңайтқыш жұмсалады. — Тыңайтқыштармен байытылған агрогель өсімдік тамырларының тікелей жанында орналасқанда, тыңайтқыштардың өзі тиімдірек жұмыс істейді. Сонымен қатар бұл әдістің экологиялық тұрғыдан да артықшылықтары көп: жаңбыр мен суару кезінде тыңайтқыштар шайылып кетпейді, топырақ пен су қоймаларын ластамайды, — деп түсіндіреді Альнур. 2018 жылы полиакрилат гелі жобасы Назарбаев Университетінің стартап-жобаларды акселерациялау бағдарламасына қатысқаннан кейін әзірлеушілер Ақтөбе облысымен әзірлемені өңірдің ауыл шаруашылығында пайдалану мүмкіндігі жөнінде меморандумға қол қойды. Альнурдың айтуынша, табиғи-климаттық жағдайлары тұрғысынан Ақтөбе облысы өнімді сынақтан өткізу үшін мінсіз алаң болып көрінді. — Кез келген жобада сәттілік элементі болады. Сол кезде біз идеямызды қолдауға дайын адамдарды кездестіргенімізге жолымыз болды деуге болады. Өйткені аграршылар арасында жаңа шешімдерді қабылдауы қиын консервативті көзқарастағы адамдар да бар, — дейді ол. Жоба бастамашыларына сондай-ақ Курчатовтағы Ядролық технологиялар паркімен ынтымақтастық орнату мүмкіндігі берілді. Парк сынақтар жүргізуге және өндірісті ұйымдастыруға қажетті жабдықтармен қамтамасыз етті. 2019 жылдың басында Альнур және оның командасы хитозан негізіндегі минералдармен байытылған агрогель жасау жобасына кірісті. Хитозан негізі қосымша бактерияға қарсы қасиеттерді қамтамасыз етеді. Бірнеше жылдан кейін хитозан топырақта ыдырап, оған зиян келтірмейді. Сонымен қатар оны өндіру шетелдік агрогельдерде қолданылатын целлюлозаны өндіруге қарағанда арзанырақ. «Shell Қазақстан» компаниясы Назарбаев Университетінің Инновациялық кластерінің инкубациялық бағдарламасына демеушілік қолдау аясында жобаға 500 мың теңге бөлді. — Целлюлозаны синтездеу процесі айтарлықтай шығынды талап етеді, өйткені шикізатты тұрақты түрде жеткізіп отыру қажет, сондықтан импорттық гельдер қымбатқа түседі. Ал хитозан табиғатта саңырауқұлақтардың белгілі бір түрлерінің жасуша қабырғаларында, сондай-ақ шаянтәрізділер мен жәндіктердің қабықтарында кездесетін хитиннен алынады. Біздің жағдайда шикізат алу үшін өнеркәсіптік жәндік фермасын немесе Ядролық технологиялар паркінің аумағында саңырауқұлақ шаруашылығын құруға болар еді. Қаржылық тұрғыдан екінші нұсқа тиімдірек, өйткені жәндіктерді пайдаланумен салыстырғанда хитозанның шығымдылығы жоғары әрі іс жүзінде тұйық өндірістік цикл ұйымдастыруға мүмкіндік береді, — деп есептейді Альнур. Өнертапқыштың айтуынша, агрогельдер кез келген дақылды өсіруге жарайды, тіпті Қазақстан үшін экзотикалық саналатын мәдениеттерді де өсіруге болады. Ең бастысы — топырақтың қолайлы құрылымын қалыптастыру, оны гельдің құрамына енгізілген минералдар мен тыңайтқыштардың көмегімен қайта жасау. Өкінішке қарай, пандемия жобаның жүзеге асуына түзетулер енгізді. Қазіргі уақытта Нұр-Сұлтанда патент алуға өтінім қарастырылып жатыр. Алайда 2020 жылдың наурызында төтенше жағдай режимі енгізілгеннен кейін әзірлеушілер агрогельді далалық жағдайда тәжірибеден өткізу және сынау мүмкіндігінен айырылды. Ал бұл кезеңсіз жаппай өндірісті жоспарлау мүмкін емес. Өткен жылдың соңында Шығыс Қазақстан облысында аурушаңдық деңгейі жоғары болып, жергілікті билік қатаң карантиндік шаралар қабылдады. Бұл Курчатовта бірінші типтегі гель өндірісіндегі қызметкерлердің жұмысын қиындатты. — Іс жүзінде бізге тек тәжірибелер жүргізу қалды. Бірақ коронавирусқа байланысты шектеулердің кесірінен мұны жасай алмай отырмыз. Бізде сынақ жүргізуге арналған жер учаскелері де, жеке компаниялармен келісімдер де бар. Хитозан негізіндегі агрогель өндірісіне келсек, зерттеулерімізді қолдауға дайын ауыл шаруашылығы компаниялары бар. Олар шикізат алу үшін саңырауқұлақ немесе жәндік фермаларын құруға қызығушылық танытып отыр. Бірақ бәрі коронавирус жағдайына байланысты. Әзірге жазда жұмысты бастауды жоспарлап отырмыз, дегенмен ешкімге артық үміт бермеуге тырысамыз, — дейді Альнур күрсініп. Білімге апарар жол Форс-мажор жас ғалымға пандемияның ауыл шаруашылығына қарағанда әсері аз салада жаңа жобаны қолға алуға кедергі болмады. Оның жаңа Impact жобасының мақсаты — отбасылары балаларын шетелде оқытуға қаржылық мүмкіндік таба алмайтын немесе шетелдік университетке түсу процесін дұрыс ұйымдастыру жолдарын білмейтін қабілетті жастарға шетелдік жоғары оқу орындарына түсуге көмектесу. Альнурдың айтуынша, Impact жобасының алдында Қазақстанда достарымен бірге жүзеге асырған кәсіби бағдар беру жобасы болған. — АҚШ-қа оқуға келгеннен кейін бұл жерде білім алуға арналған орасан зор мүмкіндіктер бар екеніне көзім жетті. Ал ТМД елдеріндегі көптеген жастардың америкалық университетке түсуге шамалары толық жететінін елестете де алмайтынын түсіндім. Біреулер емтихандарға дайындықты неден бастау керегін білмейді, көпшілігінің қаржылық мүмкіндіктері шектеулі, ал кейбіреулерінің денсаулығына байланысты қиындықтары бар. Бірақ біз осындай заманда және осындай әлемде өмір сүріп жатырмыз: адамның шыққан ортасының маңызы біртіндеп азайып келеді. Сенің бастапқы жағдайың дамуыңа кедергі болмауы керек, — деп есептейді Альнур. Жоба 2020 жылдың шілдесінде іске қосылды, командада 17 адам жұмыс істейді. Impact арқылы қазірдің өзінде 1000-нан астам оқушы ақпараттық қолдау алды. Олардың басым бөлігі — Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстанның жоғары сынып оқушылары. Қазіргі уақытта 15 адам Impact ұсынатын консалтинг қызметтерін пайдаланады, ал тағы 80 адам Альнур мен оның серіктестері өткен жылдың соңында іске қосқан ақпараттық курстың тыңдаушысы болып табылады. Курс аясында тыңдаушылар жазылған сабақтары бар платформаға қол жеткізеді, вебинарларға қатысады, үй тапсырмаларының орындалуы бақыланады, емтихандарға және АҚШ-тың жоғары оқу орындарына түсу үшін қолданылатын стандартталған SAT тестіне дайындық жүргізіледі. Жоспарда оқыту платформасын, консалтинг қызметтерін және америкалық университеттерде сапалы білім алғысы келетін жастарға қаржылық қолдау көрсетуге бағытталған қорды біріктіретін экожүйе құру бар. — Қызметтеріміздің бағасын IELTS-ке дайындық құнымен салыстырсақ, біз дәл сол айына 50–60 мың теңгекөлемінде платформада жинақталған оқу материалдарына және оқытушылармен сабақтарға қолжетімділік береміз, — дейді Альнур. — Коронавирус салдарынан университеттің шынайы аудиториясына жақын арада бара алмасаң да, шетелде жоғары білім алу мүмкін емес нәрсе емес. Ең бастысы — емтихандарға мұқият дайындалып, түсу процесінің заңдық ерекшеліктерін жан-жақты зерттеу. Сонымен қатар Альнур шетелде оқуды ешқашан туған елін біржола тастап кетудің жолы ретінде қарастырмағанын атап өтеді. — Диплом алғаннан кейін, ең ықтимал сценарий бойынша, АҚШ-та бірнеше жыл жұмыс істеймін. Университетіміздің жергілікті компаниялармен жақсы байланыстары бар, сондықтан мансаптық өсуге берілетін мұндай мүмкіндікті пайдаланбау — кем дегенде, көрегендікке жатпайды. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада Қазақстанға оралып, оның дамуына үлес қосуды және алған біліміммен бөлісуді жоспарлап отырмын. Біздің Impact жобамыз да біржола кету туралы емес. Ол үйге бұрынғыдан да мықты болып оралу туралы, — дейді Альнур.
Профильді оқу
Асель Ибадулла
Harvard T.H. Chan School of Public Health ғылыми қызметкері, Қытайдың әлеуметтік кәсіпкерлері ТОП-10-ына енген және Mind Matters стартапын негізін қалаған Асель Ибадулла – Стэнфорд университетінің медициналық технологиялардың тиімділігін модельдеу саласындағы докторантура бағдарламасына қабылданған екі шетелдік студенттің бірі. Ол – оқу мен зерттеу жұмыстарына толық қаржыландыру беретін, жалпы сомасы 350 млн теңгеге баламалы Knight-Hennessy стипендиясын жеңіп алған Қазақстанның алғашқы өкілі. «Көпшілік мен бір жыл ғана дайындалып, оқуға түстім деп ойлайды. Шын мәнінде, бұл – кемінде 10 жылға созылған жүйелі еңбектің нәтижесі», – дейді рейтингке енген Асель. Асельдің тарихы Шымкенттен басталады. Әкесі металлургия зауытында кран машинисі болып жұмыс істеген, ал анасы мұғалім болған. Дегенмен отбасында академиялық жетістіктерге әрдайым ерекше мән берілген. 7-сыныпқа дейін Асель дәрігер болуды армандаған. Бұл арманға анасының жастық шағында өзі де медицина саласында жұмыс істеуді қалағаны туралы әңгімелері көп әсер еткен. Асельдің өміріндегі бетбұрыс ол НЗМ-ге оқуға түскен кезде болды. 9-сыныптан кейін басқа оқушылармен бірге Бостонға барып, университеттер жанындағы екі апталық курстарға қатысты. Дәл сол кезде Асель шетелде білім алуды мақсат етті. Алайда ата-анасы 16 жастағы қызын шетелге жіберуге дайын болмады. Сондықтан ол Назарбаев Университетіне «Биологиялық ғылымдар» мамандығына оқуға түсті. Университетте ол ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысып, өзінің алғашқы стартабы – менталды жағдайларды диагностикалауға арналған цифрлық көмекші Mind Matters жобасын іске қосты. Осы жобаның арқасында Асель Қытайдың әлеуметтік кәсіпкерлері ТОП-10-ына енді. Алайда кейін бұл бағытта әзірге білімі жеткіліксіз екенін түсініп, жобаны саналы түрде уақытша тоқтатты. Шамамен осы кезеңде клиникалық медицина оның жолы емес екені белгілі болды. Сонымен қатар Асель медицина саласында зерттеуші ретінде жұмыс істегісі келетінін түсінді. Ол Йель университетінің магистратурасына түсіп, этникалық азшылықтардың денсаулығын зерттеді. Зерттеу барысында Қытайдағы қайта тәрбиелеу лагерлеріндегі қазақтардың денсаулығына қатысты мәселелерді қарастырды. Сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жобаларына қатысты. Қазіргі таңда Асель Гарвард университетінде Health Systems Innovation Lab зертханасында денсаулық сақтау жүйесін реформалау бағытында жұмыс істейді. Оның зерттеу жұмыстарының қатарында медициналық қызметтерге ақы төлеу моделін өзгерту мәселелері де бар. Ғылыми жұмысымен қатар ол Орталық Азия студенттеріне әлемнің жетекші университеттеріне түсуге көмектесетін Aspire Admissions жобасын дамытып келеді. «Қазақстанда көптеген жас Гарвардқа немесе Стэнфордқа түсе алмай қалады. Оның себебі олардың қабілеті жетпегендіктен емес, көбіне өз күшіне сенбегендіктен. Біз осыны өзгерткіміз келеді», – деп қорытындылады рейтингке енген Асель.
Профильді оқу
Антон Моргунов
MIT түлегі, Yale University-де теориялық және есептеу химиясы бойынша PhD дәрежесін алған зерттеуші, халықаралық химия және Менделеев олимпиадаларының алтын жүлдегері. Оның негізгі бағыты химиядағы жасанды интеллект болып табылады. Ол молекулаларды жобалау, ретросинтезді жоспарлау және жаңа дәрі-дәрмектерді әзірлеуге арналған алгоритмдер жасаумен айналысады.
Профильді оқу
Ерасыл Тауекел
Қазақстандық Kwaaka стартапы бес елде бизнесті кеңейту үшін инвестиция алды Инвесторлар компанияға қосымша $100 мың инвестиция салды. Мейрамханалардың онлайн жеткізу қызметін жақсартуға бағытталған Kwaaka платформасы MOST Ventures қорынан қосымша $100 мың инвестиция тартты. Компанияның баспасөз қызметінің хабарлауынша, тартылған қаражат жаңа өнімдерді іске қосуға және Өзбекстан мен Грузияда командалар құруға бағытталады. Қазір стартап халықаралық нарықтарда өз бизнесін масштабтауға бағытталған. Атап айтқанда, Kwaaka Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Грузия және Арменияда жұмысын бастады. Жақында Ташкент пен Тбилисиде екі жаңа кеңсе ашылды. «Біз стартапқа қосымша инвестиция беруді шештік, өйткені оның жаңа нарықтарға шығуын жеделдеткіміз келеді», — деп мәмілеге түсініктеме берді MOST Ventures басқарушы серіктесі Алим Хамитов. Kwaaka мейрамханаларға бір ғана батырманы басу арқылы өздерінің жеткізу қызметін іске қосуға мүмкіндік беретін екі жаңа өнім ұсынды. Бұл шешімдер веб-сайт, мобильді қосымша және курьерлік қызметті іске қосуға мүмкіндік береді. «Жаңа нарықтарда бізді жақсы қабылдады. Әрине, өз қиындықтары бар, бірақ жалпы өсім жоспарымыздан озып келеді. Кейбір елдерде Kwaaka-ға қосылу үшін кезекте 200-ден астам мейрамхана тұр», — деді компанияның негізін қалаушы Наби Муратбек. Қазіргі уақытта Kwaaka платформасында 1300-ден астам белсенді мейрамхана бар. Еске сала кетейік, бұған дейін стартап Мurat Abdrakhmanov, MOST Ventures және Big Sky Capital венчурлік қорларынан, Shanyraq.vc синдикатынан, сондай-ақ Мадияр Төлеуов, Олжас Ақбаев және Аман Алимбаев сияқты бизнес-періштелерден $800 мыңнан астам инвестиция тартқан болатын.
Профильді оқу
Наби Муратбек
Қазақстандық интегратор мейрамхана бизнесіндегі онлайн-сатылымдарды дамытуға қалай көмектеседі Мейрамханалардың кассалық жүйелеріне жеткізу сервистерін біріктіруге арналған Kwaaka бұлтты шешімі нарыққа 2022 жылдың мамыр айында шықты. Ал бүгінде, іске қосылғанына екі жылға да толмай жатып, компания Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Армениядағы 1200 мейрамханамен жұмыс істейді және Грузия нарығына шығуға дайындалып жатыр. Қазақстандық стартаптың ерекше атауы австралиялық ерекше жануар — квоккадан алынған. Бұл қалталы жануардың басты ерекшеліктерінің бірі — жақ бұлшықеттерінің босаңсуынан пайда болатын бақытты «күлімсіреуі». «Біз мейрамханалар мен агрегатор компанияларының қызметкерлерін, серіктестерімізді бақытты әрі күлімдеп жүргенін көргіміз келеді. Егер біздің өнім олардың жұмысын жеңілдетіп, қателер санын азайтып, уақытты үнемдеуге мүмкіндік берсе, онда соңғы пайдаланушылар да, өзіміз де риза боламыз», – деп түсіндіреді жоба негізін қалаушылар Наби Муратбек пен Максат Кадыров. Бос ниша Kwaaka құрылған кезде екі негізін қалаушының да стартаптарда жұмыс істеу тәжірибесі бар еді. 24 жастағы Жезқазған тумасы Наби кішкентай кезінде ата-анасымен бірге Қарағандыға көшіп, кеншілер астанасында өсті. Назарбаев Университетінде «Математика» мамандығы бойынша бірінші курсты аяқтағаннан кейін болашағын IT саласымен байланыстыруға шешім қабылдады. Сол уақытта жас жігіт стартап индустриясына қызығушылық танытып, бірнеше айдан кейін Chocofamily холдингінің «Рахмет» жобасына деректер талдаушысы болып жұмысқа орналасты. Қазақстандағы алғашқы ірі әрі табысты стартаптардың бірінде жұмыс істеу ұзаққа созылмаса да, Наби үшін жақсы мектеп болды. Екінші курста ол «Үлкен төрттікке» кіретін компаниялардың біріне жұмысқа орналасып, сонымен қатар HR саласындағы Recruitment.ai атты жеке жобасын іске қосты. Forbes Kazakhstan бұл жоба туралы 2020 жылғы №10 шығарылымында жазған. Жоба бір жылдан сәл астам уақыт жұмыс істеп, стартаптарға тән себеппен — қаржының таусылуына байланысты жабылды. «Дұрыс бизнес-модельді табуға қаражатымыз жетпеді. Мен басқа жобалар туралы ойлана бастадым, тіпті Канадаға көшу мүмкіндігін де байыпты қарастырдым. Шетелде өмір сүріп, жұмыс істеген тәжірибесі бар адамдармен сөйлестім. Максатпен де осылай таныстым: ол АҚШ-та жеті жыл және Канадада бірнеше ай тұрған», – дейді Наби. Ақтөбе қаласының 30 жастағы тұрғыны, Еуразия ұлттық университетінің түлегі Максат Кадыров Қазақстаннан 2016 жылы кеткен. Ол California University of Management and Sciences университетінде «Компьютерлік ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша магистратураны тәмамдады. Жасанды интеллектті пайдаланатын стартаптағы сәтсіз тәжірибеден кейін ол риелторларға арналған сайттар әзірлейтін компанияға жұмысқа орналасты. Алайда уақыт өте келе жұмыс берушісі рәсімдеп жатқан green card алу мүмкіндігі бар тұрақты қызметтен бас тартып, ТМД елдерінен шыққан кәсіпкерлер негізін қалаған стартаптың командасына қосылды. Жас жігітті жобаның миссиясы қызықтырды: табысы төмен немесе мүлде табысы жоқ адамдардың сот төрелігіне қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз ету. Алайда стартап жабылып қалды. Максат АҚШ-тағы жеке банкроттық тәжірибесінен кейін Қазақстанға ұшып келді, біраз уақыттан соң жұбайымен бірге АҚШ-қа қайта оралды. Бір ай бойы жұмыс таба алмағаннан кейін қазақстандық бірден америкалық компаниялардан үш ұсыныс алды. Ол LinkedIn-ді таңдады және онда үш жыл senior software engineer қызметін атқарды. 2021 жылы Набимен танысты. «Ағылшын тілінде адамның белгілі бір жерге тиесілі екенін білдіретін somewhere I belong деген сөз тіркесі бар. Өкінішке қарай, АҚШ-та өткізген жеті жылымда менде мұндай сезім пайда болған жоқ. Үлкен халықаралық компаниядағы беделді жұмыстан кетуде белгілі бір деңгейде ессіздік болды, әрине. Бірақ мен Қазақстанға оралғым келді», – дейді Максат. Жеткізу процесін басқаруға арналған шешім жасау сол кездегі идеялардың ішіндегі ең өміршеңі болып көрінді. Оның үстіне, осыған ұқсас өнімдер нарығында бәсекелестік өте төмен еді. Осылайша кәсіпкерлер Kwaaka-ны жасауға кірісті. Рестораторлардың мәселелерін жақсырақ түсіну үшін Наби мен Максат өздері «алаңға» шықты: кассада тұрды, колл-орталықта жұмыс істеді. Кәсіптерді өздері байқап көру тәсілі нәтиже берді — олар процестің ішкі ерекшеліктерін түсініп, кассир мен әкімшінің қандай мәселелерге назар аударатынын анықтады. «Біз ешқашан өнімді иллюзияларға сүйеніп жасаған емеспіз. Біз нарықтың нақты қажеттіліктеріне сүйендік. Біздің басты құндылығымыз да осында», – дейді олар. Ұзақ уақыт бойы қазақстандық ресторан бизнесінде жеткізу қызметі аса маңызды табыс көзі ретінде қарастырылмады: күніне бірнеше тапсырыс түсетін, бұл жалпы түсімге айтарлықтай әсер етпейтін. Халықаралық агрегаторлардың нарыққа шығуы, кейін пандемия мен карантин жағдайды түбегейлі өзгертті. Мұндай жағдайда жеткізуді дұрыс ұйымдастыру қоғамдық тамақтану орындары үшін әсірелемей айтқанда өмір мен өлім мәселесіне айналды. Хаостан шығу Агрегатормен жұмыс істеуге келіскен кезде мейрамхана арнайы планшет алады. Егер мекеме бірнеше агрегатормен жұмыс істесе, сәйкесінше планшеттер саны да көбейеді. Kwaaka пайда болғанға дейін қоғамдық тамақтану орындарының қызметкерлері планшеттерден түскен тапсырыстарды мейрамхананың кассалық жүйесіне қолмен енгізуге мәжбүр болды, деп түсіндіреді Наби ішкі процестің қалай жұмыс істейтінін. Егер мейрамхана күніне бірнеше ғана тапсырыспен жұмыс істесе, бұл үлкен қиындық туғызбайды. Бірақ тапсырыстар саны артқан сайын «планшеттер хаосы» пайда болады. Бұл қателерге, тапсырыстардың жойылуына және табыстың азаюына алып келеді. Тағы бір маңызды артықшылық — уақытты үнемдеу. Kwaaka қосылғанға дейін пайдаланушы тапсырыс берген сәттен оның асүйге түсуіне дейін 10–15 минут кетуі мүмкін еді. Интеграциядан кейін бұл процесс санаулы секундта орындалады. Мұнда тек тапсырыс беруші ғана ұтпайды — ол қосымша 15 минут күтпейді. Мейрамхана да пайда көреді, өйткені операциялық шығындар азаяды. Сонымен қатар, көптеген агрегаторларда тапсырысты қабылдау үшін уақыт шегі бар: егер мейрамхана бес минут ішінде тапсырысты қабылдамаса, тапсырыс автоматты түрде жойылып, мейрамхана айыппұл төлеуге мәжбүр болады. Kwaaka көмегімен уақытша қолжетімсіз тағамдардың тізімі — стоп-листтерді басқару процесі де жеделдейді. Мейрамхана мәзіріне енгізілген өзгерістер агрегаторлардың жүйесінде бірден дерлік көрінеді. Соның арқасында мейрамхана клиент тапсырыс берген тағамды дайындай алмай қалатын жағдайлар азаяды. Тапсырысқа өзгеріс енгізуге, клиентпен қайта байланысуға уақыт кетпейді, ал тұтынушының мекемеге көңілі қалмайды. Kwaaka өнім сипаттамасын да автоматты түрде толтырады. Жоба негізін қалаушыларының айтуынша, ресторан бизнесінде өнім сипаттамалары сатылымдардың 40%-на дейін қамтамасыз етуі мүмкін. Техникалық тұрғыдан алғанда, жобаның CTO-сы Максат Kwaaka-ны өзін байқатпай жұмыс істейтін «көрінбейтін кейіпкер» деп сипаттайды. Интеграция үздіксіз жүзеге асады: персоналды қайта оқытудың немесе қосымша жабдық сатып алудың қажеті жоқ. Қызметкерлер бұрынғыдай өздерінің үйреншікті кассалық жүйесінде жұмыс істейді, тек енді оған агрегаторлардан келетін тапсырыстар да түседі. «Бұрын кассир агрегатор планшетіндегі тапсырыстарды мейрамхананың кассалық жүйесіне қайта енгізуге күніне бес сағатқа дейін уақыт жұмсайтын. Бізбен жұмыс істегенде оның шығармашылық әрі монотонды емес жұмыстарға көңіл бөлуге уақыты пайда болады. Тапсырыстарды рәсімдеу кезіндегі қателер үлесі 0,1–0,2%-ға дейін төмендейді. Әрине, адам факторын толығымен жоққа шығара алмаймыз, сонымен қатар интернет сапасы да өте маңызды. Бірақ Kwaaka енгізілгеннен кейін мейрамханаларда офлайн қызмет көрсету сапасының артқанын байқадық. Өйткені персонал қонақтардың өтініштеріне мұқият көңіл бөлуге және клиенттердің адалдығын арттыру құралдарын ойластыруға көбірек уақыт алады», – дейді Максат. Kwaaka-ның алғашқы клиенттері FARSH және Rumi желілері болды. «Біз клиенттерді стартаптардың алғашқы инвестицияларын іздеу принципімен іздедік — friends, family, fools. FARSH желісінің жеткізу бағыты бойынша директорына бізге Abu-Dhabi Plaza-дағы нүктеде шешімімізді сынауға мүмкіндік бергені үшін өте ризамыз. Кейін Rumi-мен жұмыс істей бастадық. Ол жерде жүйені бірден үш нүктеде іске қостық және стартапымыз шешуге тиіс мәселелердің белгілі бір деңгейде барлық қоғамдық тамақтану орындарына тән екеніне көз жеткіздік», – деп еске алады Наби. Халықаралық компаниялардың қатарына кіретін агрегаторлармен келіссөз жүргізу оңай болған жоқ. Бүгінде Kwaaka Қазақстанда Glovo, Wolt және «Яндекс Еда» сервистерімен жұмыс істейді. Келіссөздер тиісінше Барселона, Хельсинки және Мәскеудегі бас кеңселер деңгейінде жүргізілді. Келіссөз процесі уақытты талап етті. Өйткені агрегатор үлкен көлемдегі тапсырыстарды өңдеуді интеграторға сеніп тапсырғанда, белгілі бір тәуекелге барады. Сондықтан IT-шешімнің сенімді екеніне көз жеткізу қажет. «Егер агрегаторлар біздікіне ұқсас шешімдерді өздері жасайтын болса, әр елдегі филиалдарында үлкен әзірлеушілер тобын ұстауы керек еді. Бұл арзан емес. Оның үстіне интеграторлар мұндай міндетті жақсырақ орындай алады. Біз көптеген тест өткіздік және әр тарап өзіне жақсы таныс жұмыспен айналысады деген келісімге келдік: агрегаторлар — тамақ жеткізеді, ал біз тапсырыстардың жылдам әрі қатесіз орындалуын және олардың жойылмауын қамтамасыз етеміз», – дейді Наби. Kwaaka серіктестерінің арасында қарағандылық EMENU агрегаторы да бар. Мұндай аймақтық ойыншылар үшін тапсырыстарды рәсімдеу кезіндегі қателерді азайту және уақытты үнемдеу ірі халықаралық агрегаторлармен бәсекелестікте аса маңызды. Сондықтан олар ынтымақтастыққа қызығушылықпен қарайды. Жергілікті агрегаторлардың басты артықшылығы — олардың икемділігі және Kwaaka-мен бірге ортақ өсу нүктелерін іздеуге дайын болуы. «Біздің тәжірибемізде интеграцияға аса қызығушылық танытпаған агрегаторлармен серіктестік орнатуға тырысқан кездеріміз болды. Көбіне мұндай әрекеттер нәтиже бермеді. Егер серіктестікке екі тарап та шын мәнінде қызығушылық танытса, бәрін шешуге болады. Мәселе көп, сондықтан оларды шешу үшін шыдамдылық қажет», – дейді Максат. Қазақстанда жасалған Сервис SaaS моделі бойынша жұмыс істейді. Бір нүктені интеграциялау айына 25 000 теңге тұрады және орта есеппен бір аптаға созылады. «Көптеген ұқсас шешімдер интеграция процесін мейрамхананың өзіне тапсырады. Соның нәтижесінде процесс қымбатқа түседі әрі көп уақыт алады. Ал рестораторлар — өте бос адамдар: басқарушы бухгалтериямен де, маркетингпен де және басқа мәселелермен де айналысады. Біз қарапайым, қосуға және пайдалануға жеңіл әрі сонымен бірге қолжетімді шешім ұсынамыз», – деп түсіндіреді Наби. Kwaaka негізін қалаушыларының басты мақсаты — мейрамхана иелеріне өз мекемесінің жұмысы туралы толық көрініс беру. Сондықтан жақын арада өнімге сапалы басқарушылық шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін аналитика қосылмақ. Ірі желілік брендтерді қоспағанда, мейрамханалардың көпшілігінің аналитика немесе data science саласындағы мамандарды жалдауға мүмкіндігі жоқ. Алайда мұндай шешімдерге қажеттілік бар, ал Kwaaka осы қажеттілікті жабуға тырысады. Максаттың айтуынша, компания болашақта q-commerce-тің басқа секторларына да шығуды жоспарлап отыр. Қазірдің өзінде Kwaaka клиенттерінің қатарында Small супермаркеттері, «Наурыз-маркет» және «Садыхан» дәріханалар желісі бар. Алғашқы кезеңде негізін қалаушылар жобаға өз қаражаттарынан аз мөлшерде инвестиция салды. Бұған дейінгі стартаптағы сәтсіз тәжірибесін ескере отырып, Наби алғашқы тұрақты сатылымдар пайда болмайынша инвестиция тартпауға шешім қабылдады. Шешімге сұраныс бар екені белгілі болған кезде ғана команда әлеуетті инвесторларға шықты. «Бұл тактика нәтиже берді. Алғашқы инвесторларды тура бір апта ішінде тарттық, өйткені өнімді қалай сататынымызды және масштабтайтынымызды нақты түсіндік», – дейді Наби. Алғашқы кезеңде жоба $50 мың тартты. Кейін $235 мың көлеміндегі раунд өтті. Бұл кезеңде команда Big Sky Capital венчурлік қорынан, Мурат Абдрахмановтан, Арман Шокпаровтан және MOST Ventures-тен инвестиция алды. Өткен жылдың шілдесінде стартап $600 мың көлеміндегі инвестициялық раундты жапты. Инвесторлар қатарында Мурат Абдрахманов, Big Sky Capital, Мадияр Төлеуов, Олжас Ақбаев және Аман Алимбаев болды. Қаражатты Орталық Азия мен Кавказ нарығындағы позицияларды нығайтуға және Таяу Шығыс елдеріндегі алғашқы мейрамханаларды іске қосуға бағыттау жоспарланды. Жоба негізін қалаушылар Kwaaka-ны бастапқыдан-ақ Қазақстан нарығымен шектемеуді жоспарлаған. Kwaaka іске қосылғаннан кейін алты айға жетпей Наби Әзербайжанға барды. Бұл бағытты таңдауының себебі қарапайым болды: Алматыдан Бакуге билет басқа қалаларға қарағанда арзан еді. Сонымен қатар ел нарығында екі ірі агрегатор жұмыс істейтін және стартапқа жаңа серіктестер қажет болатын. Алайда Әзербайжан нарығында орнығу мүмкін болмады. Kwaaka картасындағы алғашқы елдер Қырғызстан мен Армения болды. Кейін бұл тізімге Өзбекстан қосылды. Онда қазақстандық стартап ірі жергілікті ойыншы Express24-пен жұмыс істейді. Өткен жылдың басында негізін қалаушылар Kwaaka-ны Орталық Азия мен Кавказдағы жетекші интеграторға айналдыру мақсатын қойды. «Өзбекстан нарығы біз үшін өте тартымды. Биыл Ташкентте кеңсе ашып, Express24-пен бірге ең қызықты интеграциялардың бірін іске қосуды жоспарлап отырмыз. Тағы бір перспективалы бағыт — Грузия. Онда қазірдің өзінде екі ірі аймақтық интегратор жұмыс істейді. Ірі аймақтық ойыншылар бар бәсекелі нарықта өз күшімізді сынау — Kwaaka үшін үлкен сын. Сонымен қатар Тбилисиде кеңсе ашуды жоспарлап отырмыз. Біз Таяу Шығыс елдерін — БАӘ мен Сауд Арабиясын да зерттеп жатырмыз. Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктері — бес ойыншы жұмыс істейтін аса бәсекелі нарық. Олардың ішінде орасан зор бюджеті бар екі «бірмүйізді» компания бар. Мұндай нарыққа кіріп, сол жерде бәсекеге түсу — біз үшін аса үлкен міндет», – дейді Наби. Оның айтуынша, отандық нарықта Kwaaka сапалы шешімі мен клиенттерге көрсететін қызметінің арқасында интеграторлардың бірін нарықтан ығыстырып үлгерген. Бүгінде жоба командасында 40-тан астам адам жұмыс істейді. Алматыдағы кеңсе клиенттерді қолдау қызметіне, қосу процесіне, сатылымдар мен маркетингке жауап береді. Әзірлеушілер, дизайнерлер және өнім командасы елордада орналасқан. Максаттың айтуынша, әзірлеу тұрғысынан Kwaaka — жүз пайыз қазақстандық өнім. Бұл жоба негізін қалаушыларының ерекше мақтанышы. «Біз өз мамандарымыздың Kwaaka-мен бірге өскенін қалаймыз. Компания құрудың мәні де осында. Қазір Өзбекстан мен Грузияда жұмыс істейтін командаларды жинап жатырмыз. Бұл командаларда сол елдердің тілін және жергілікті менталитетін білетін азаматтар жұмыс істеуі мүмкін екенін жоққа шығармаймыз. Бірақ топ-менеджмент пен әзірлеу бағыты қазақстандық мамандардың қолында қалады», – дейді Максат. Kwaaka командасының 2024 жылға арналған жоспары — 2500–3500 пайдаланушыны қосу. Жыл басында байқалған динамика бұл нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Ал максималды мақсат — 5000 пайдаланушы. Географияға келетін болсақ, қазіргі нарықтарға тағы екі-үш ел қосылады. Олар ТМД елдері және, мүмкін, MENA аймағы — Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка мемлекеттері болады. Ал одан да ұзақ мерзімді перспективада команда Шығыс Еуропа елдерінің біріне шығуды жоспарлап отыр. «Біздің өңірімізде Kwaaka бүгінде ең ірі интегратор болып табылады. Біз нарықтағы үлесімізді белсенді түрде арттырамыз. Орталық Азия мен Кавказда клиенттердің үлкен базасын жинақтағаннан кейін бәсекесі жоғары нарықтарды игере бастаймыз», – деп Наби мен Максат өз компанияларының болашағын көреді.
Профильді оқу
Бекин Омар
Қазақстандағы «Халық алғысы» медалінің ең жас иегері – Көкшетаулық 17 жастағы волонтер КӨКШЕТАУ. ҚАЗАҚПАРАТ – Қазақстандағы «Халық алғысы» медалінің ең жас иегері – Көкшетау қаласының 17 жастағы волонтері Омар Бекин. Оны айналасындағыларға көмектесуге не жетелегені және алдағы жоспарлары туралы жас волонтер «ҚазАқпарат» тілшісіне айтып берді. Қазіргі таңда Омар Көкшетау қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің 12-сыныбында оқиды. Сабақ үлгерімінде ешқандай мәселе жоқ. Ол информатика, математика және бағдарламалауға қызығады. Ал бос уақытының барлығын айналасындағыларға көмектесуге арнайды. «Мен 10-сыныпта оқып жүрген кезімде мектебімізде жастармен кездесулер өтетін. Бізге түрлі ұйымдардың өкілдері, соның ішінде «Думан» педагогикалық жасағының мүшелері де келетін. Жалпы, қоғамдық қызметке деген алғашқы қадамым дәл осы жасақтан басталды. Мен сол жерге барып, тәлімгер болу бойынша дайындықтан өттім және өткен жаздың барлығын балалар лагерлерінде өткіздім. Ал 2019 жылдың қыркүйек айынан бастап волонтерлік қызметке қызығушылығым арта түсті. «Jas Otan» жастар қанатына қосылдым, содан бері сол ұйымның қатарындамын», – деді Омар «ҚазАқпарат» тілшісіне. Олардың атқаратын жұмыстарының ауқымы өте кең. Үйін жинауға немесе дүкенге баруға мүмкіндігі жоқ қарт адамдарға көмектесуден бастап, денсаулығында мәселелері бар балаларға қолдау көрсетуге дейін түрлі жұмыстар атқарылады. Жастар «Қамқор» арнайы жобасын жүзеге асырып, оның аясында медициналық-әлеуметтік мекемелерге барып, кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығына да көмектеседі. «Өкінішке қарай, карантин кезінде бұл жұмыстардың барлығы тоқтап қалды. Бірақ мүмкіндік туған кезде бұл тәжірибені қайта жалғастырамыз деп ойлаймын. Сонымен қатар, біз қала көшелерін жиі тазалаймыз. Жеке өзім НЗМ-дегі достарыммен бірге мектебіміздің маңындағы ауланы тазалаған кезім болды. Біз ол жерден жиі өтетінбіз және айналаның лас екенін байқайтынбыз. Бір күні тұрғындарға үлгі болу үшін сол жерді өзіміз тазалап тастауды шештік», – деп жалғастырды волонтер. Бүгінде Омар – «Nur Otan» партиясы жанындағы «Jas Otan» жастар қанатының Көкшетау қалалық бөлімшесінің жетекшісі, Ақмола облыстық «Думан» педагогикалық жасағының аға тәлімгері және Қазақстан жас патриоттары академиясының мүшесі. Жақында Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен ол «Халық алғысы» медалімен марапатталды. «Мені осы марапатқа ұсынатындарын айтқан сәт әлі есімде. Мен партияға жай ғана бір нәрсеге көмектесу үшін барған едім. Сол кезде менен жеке мәліметтерімді сұрай бастады. Алғашында мұны аса маңызды нәрсе деп ойламадым. Бірақ бұл медальді Қасым-Жомарт Тоқаевтың табыстайтынын айтқанда, қатты таңғалдым әрі ыңғайсызданып қалдым. Өйткені волонтер ретінде еңбек етіп жүрген жастар өте көп. Бірақ қандай да бір себеппен мені және тағы үш адамды марапатқа ұсынды. Мұндайды күтпедім. Себебі мен волонтер ретінде өзім үшін, ешқандай марапат күтпей жұмыс істеп жүрмін деп есептейтінмін», – дейді Омар. Дегенмен бұл – жас жігіттің жалғыз марапаты емес. Коронавирус пандемиясы кезінде атқарған еңбегі үшін ол Қазақстанның Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс хатына және партияның Ақмола облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Ғалым Бекмағамбетовтің Алғыс хатына ие болған. Омар «Елбасы» бастамасымен «Біз біргеміз» акциясы басталған кезде бірнеше ай бойы күн сайын азық-түлік пен қажетті заттарды жеткізу жұмыстарына қатысқан. Оның өзі 500-ден астам қорапты тұрғындарға жеткізген. «Өмірімнің мақсатын былай анықтар едім: әлемді жақсы жаққа өзгерткім келеді. Бұл өте ауқымды естілетінін білемін. Әзірге қай оқу орнына түсетінімді нақты білмеймін. Егер шетелде білім алсам да, міндетті түрде елге ораламын. Мұны өзім үшін анық шешіп қойдым. Жақсы білім алып, басқа елдердің тәжірибесін Қазақстанның дамуына пайдаланғым келеді. Қазір екі бағытты қарастырып жүрмін: халықаралық қатынастар немесе информатика. Дегенмен саяси қызметке көбірек бейім сияқтымын», – дейді Омар. Жас волонтердің айтуынша, бүгінгі жетістіктеріне ата-анасының дер кезінде қолдау көрсетіп, бастамаларына сенім білдіруі, сондай-ақ оның тәлімгері – «Jas Otan» жастар қанаты Ақмола облыстық филиалының төрағасы Сұлтанбек Бекешевтің ықпалы зор болған. «Біреуге көмектескен кезде сезінетін эмоцияны сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Бұл жай ғана қуаныш немесе қанағат сезімі емес. Ішіңді жылытатын ерекше бір сезім пайда болады. Қарапайым ғана әрекетің арқылы басқа адамның өмірін әлдеқайда жақсы ете алғаныңды түсінесің. Мүмкін, ол адам да осыдан кейін қандай да бір нәрсеге деген көзқарасын өзгертетін шығар. Барлық оқырманға бір өтінішім бар. Қазір еліміз үшін өте қиын кезең. Бірақ айналасындағыларға көмектесуге мүмкіндігі бар, ықпалды адамдар көп. Неге сол көмекті көрсетпеске? Елбасы айтқандай, «Біз біргеміз». Біз бірге болсақ, кез келген қиындықты жеңу әлдеқайда оңай. Қандай да бір жолмен көмектесуге тырысып жүрген адамдарды сынаудың немесе сөз етудің қажеті жоқ. Жағдайға әр қырынан қарауға тырысып, егер мүмкіндігіңіз болса, волонтер болуға ұмтылыңыз», – деп сөзін қорытындылады Омар.
Профильді оқу
Меруерт Бижанова
Ақтау қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің түлегі, Оксфорд университетінің Teaching Fellow-ы және докторанты. Бұған дейін Студенттер ассамблеясының президенті болған. Пенсильвания университетінде (UPenn) білім алып, университеттің 284 жылдық тарихында Penn Global Student Citizenship Award беделді сыйлығына ие болған алғашқы қазақстандық атанды. • 24 жасында әлемдегі жетекші университеттердің бірі — Оксфорд университетінің докторанты әрі оқытушысы атанды. • Пенсильвания университетінің 284 жылдық тарихында Penn Global Student Citizenship Award сыйлығын алған алғашқы қазақстандық. • Graduate & Professional Student Assembly (GAPSA) президенті ретінде University of Pennsylvania университетінің 20 000-нан астам магистранттары мен докторанттарының мүддесін қорғады. • Академиялық көшбасшылығы және жоғары білім беруді дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар беделді халықаралық марапаттардың иегері. • Жоғары білім беру және халықаралық білім саясаты салаларындағы зерттеулерін дамыта отырып, Қазақстанды әлемдік академиялық аренада таныстырып келеді.
Профильді оқу
Улан Кайраласов
Қазақстандық креативті индустрия өкілі, «Ирина Кайратовна» шығармашылық тобының негізін қалаушылардың бірі. Ол топта импровизатор және желілік продюсер ретінде жұмыс істейді. Ұжым 2017 жылы Астанада құрылып, юморлық скетчтерден бастап, кейін музыка, кино және басқа да медиа жобаларға бет бұрды. Улан сондай-ақ актер ретінде кино жобаларына қатысады.
Профильді оқу
Нұрым Құдайберген
Қазақстандық спидкубингтің пионері әрі IT маманы. Ол Рубик кубигін жылдам жинаудағы үздік нәтижелері, халықаралық рекордтары және жетекші технологиялық компаниялардағы тәжірибесі арқылы миллиондаған пайдаланушыға арналған веб-өнімдерді әзірлеудегі кәсіби жетістіктері үшін Forbes Kazakhstan-ның «30 under 30» рейтингіне енді. Спидкубинг — ресми спорт түрі болмаса да, әлем бойынша жүздеген мың әуесқойдың жүрегін жаулаған бағыт. Қазақстанда спидкубингтің басты жұлдыздарының бірі — Нұрым. Ол Шымкентте дүниеге келген, алайда мектепке дейін ата-анасымен бірге Астанаға көшіп келген. Әкесі — бүкіл өмірін ғылымға арнаған математик, анасы — орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі. Нұрым төрт жасынан бастап компьютерлік ойындар жасауды армандағанын және өзі де ойындарды ерекше жақсы көргенін еске алады. Бағдарламалаумен алғаш 10 жасында Garry’s Mod ойыны арқылы танысқан. Sandbox форматындағы бұл ойында Lua тілінің көмегімен түрлі әлемдерді құру процесін автоматтандыруға болатын. Төртінші сыныптан кейін ол 2009 жылы елордада жаңадан ашылған НЗМ-ге оқуға түсті. Мектепте оқып жүрген кезінде Нұрым спидкубингке қатты қызығып, бұл спорттың басты мәні — Рубик кубигін өзгелерден жылдамырақ жинауға тырысуы — оған ерекше ұнады. Ол соншалықты жоғары нәтижелерге қол жеткізді, тіпті 2013 жылы Лас-Вегасқа барып, 4×4, 5×5 және 6×6 кубиктері бойынша әлем чемпионатының финалдық кезеңдеріне дейін жетті. 580 қатысушының арасында сәйкесінше әлемдік топ-11, топ-13 және топ-15 қатарына енді. 4×4 кубигі бойынша Нұрым 1982–2013 жылдар аралығындағы барлық уақыттың 12-ші үздік нәтижесін көрсетті. Ол кубикті небәрі 30,19 секундта жинады! Спидкубингтегі мансабы барысында халықаралық және республикалық жарыстарда төрт алтын, 10 күміс және 11 қола медаль жеңіп алып, 13 түрлі дисциплина бойынша 121 ұлттық рекорд орнатты. 2016 жылы Нұрым Лос-Анджелестегі Калифорния университетіне (UCLA) «Computer Science» мамандығына оқуға түсіп, 2020 жылы оқуын тәмамдады. Университетте оқып жүрген кезінде Кремний алқабының Taylr және Princeton Chat стартаптарының инженерлік командаларында жұмыс істеді. 18 жасында Люксембургтегі гольфшыларға арналған әлеуметтік желі — All Square компаниясында жетекші мобильді әзірлеуші болды. 21 жасында Токиодағы HENNGE және Лос-Анджелестегі FanAI компанияларында әзірлеуші болып жұмыс істеді. Нұрым өзінің алғашқы маңызды кәсіби жетістігі ретінде 2020–2022 жылдары әйгілі Robinhood компаниясында жұмыс істеген кезеңін атайды. Сол жерде ол миллиондаған адам пайдаланатын веб-жобаларды іске қосып, үздік мамандардан осы кәсіптің қыр-сырын үйренуге мүмкіндік алды. Ол 40 миллион жазылушысы бар танымал қаржылық жаңалықтар бюллетені Robinhood Snacks жобасының барлық техникалық бағытына жауап берді. «Өмірдегі басты мақсатым — нөлден бастап бүкіл әлем бойынша миллиард пайдаланушы қолданатын бағдарламалық өнім жасау», — дейді Нұрым.
Профильді оқу
Абай Лоран
Атырау қаласындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің оқушысы Абай Лоран Әлмұхамбетов отты дыбыспен өшіретін құрылғыны құрастырып шықты, деп хабарлайды «Мен жоғары амплитудалы дыбыс толқындары арқылы өртті сөндіре аламын. Осы құрылғының ерекшелігі сол, дыбыс толқындары өрттің айналасындағы ауаны тарылтып, оттегіні азайтады. Ал оттегі болмаса, от жана алмайды», – деді Абай Лоран. Атыраулық оқушы өз жобасын «Ұлы Дала мұрагерлері» атты көрме аясында таныстырды. Ол жерде Назарбаев зияткерлік мектептерінің жетістіктері алғаш рет көрсетілді. Көрме аясында ұлттық қолөнер, көркемсурет, гобелен, панно және тағы басқа қолданбалы өнер саласындағы мектеп оқушыларының өз қолымен жасаған бұйымдары, сондай-ақ робототеxника, ғарыш, мұнай-газ, инфрақұрылым және өңдеу өнеркәсібі бойынша ойлап тапқан жобалары таныстырылды. Шара аясында мұғалімдерге арналған шеберлік сабақтары да ұйымдастырылды. Мәселен, Атырау қаласындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің тағы бір оқушысы Сәттіғали Жолдасбай өз атасына «ақылды тақияны» жасап берді. Ал Семейдегі Назарбаев зияткерлік мектебінің оқушысы Әділ Ордаев өзінің роботтарды «Қара жорғаға» билеткізіп қойды. Айта кетейік, өртті дыбыспен өшіру технологиясын осыдан екі жыл бұрын АҚШ-тың Джордж Мейсон атындағы университеттің студенттері де таныстырған. Олар осы елдің қорғаныс саласындағы ғылыми-зерттеу агенттігінің (DARPA) бейнебаянын негізге алды.
Профильді оқу
Альмухамед Амитов
Студенттер Альмухамед Амитов пен Алимжан Касабаев қатерлі ісікті 7 минутта анықтай алатын нейрожелі жасағандарын мәлімдеді. Әзірлеушілердің бірі өз жобасы туралы NUR.KZ тілшісіне айтып берді. Алимжан Касабаев Ұлыбританиядағы University of Warwick университетінде магистратурада оқиды, ал Альмухамед Амитов — КБТУ студенті. Стартап идеясын оларға кездейсоқ жағдай ұсынды. Би инженериясы мамандығында білім алып жүрген Алимжан профессордан компьютерлік томографияның суретін және «Қызықты бір нәрсе жасап көр» деген тапсырма алған. Осыдан кейінгі миға шабуыл мен ғылыми қызығушылық жастарды қатерлі ісікті анықтауға арналған нейрожелі жасауға алып келді. «Біз КТ-сканерлеу процесін үш аптадан жеті минутқа дейін жылдамдатамыз: дәрігер веб-платформаға КТ-сканды жүктейді, ал нейрожелі оны жеті минут ішінде талдап, нәтиже береді. Біз салыстырып көрдік: орташа онколог КТ-сканды қолмен талдауға 2–3 апта жұмсауы мүмкін, ал біз бұл процесті жеті минутқа дейін қысқартамыз», — дейді Альмухамед Амитов. Жобаны әзірлеушілер КТ-сканды жүйеге жүктеп, нейрожеліні «үйретеді». Олар КТ-ның әр қабатын көрсетіп, ісіктің нақты қай жерде орналасқанын және оның қанша пайыз аумақты қамтитынын белгілейді. «Бастапқыда ауруханалармен ынтымақтастығымыз болмаған кезде ашық деректермен жұмыс істедік. Бірақ онда небәрі 200 пациенттің деректері болды, ал нейрожелі үшін бұл өте аз. Қазірдің өзінде алты ауруханамен келісіміміз бар, бірақ бізге әлі де деректер жетіспейді. Біз нейрожеліні ашық дереккөздердегі КТ-скандар арқылы оқыттық. IT Fest және NURIS байқауларында жеңіске жеткеннен кейін бізге бірден алты клиника хабарласты. Қазір нейрожеліні отандық деректер негізінде оқытып жатырмыз. Осы алты клиника әзірлемемізді пилоттық жоба ретінде сынап көргісі келеді», — дейді Альмухамед Амитов. Қазір, әзірлеушілердің айтуынша, нейрожелі бауырдағы көлемі 0,1 мм-ден басталатын ісіктерді анықтай алады. Наурыз айына дейін студенттер оны асқазан-ішек жолындағы онкологиялық аурулардың барлық түрімен жұмыс істеуге үйретуді жоспарлаған. Бұл талапты олармен жұмыс істеп жатқан алты клиника қойған. Ал кейін нейрожелі адам ағзасының барлық бөліктерімен жұмыс істей алады деп сендіреді студенттер. «Заңнамалық және техникалық талаптар өте көп. Қазір осы мәселемен жұмыс істеп жатырмыз: күн сайын заңгерлермен сөйлесіп, бұл сұрақтарды шешуге тырысамыз. Сонымен қатар патент пен лицензия рәсімдеп жатырмыз. Бізге талаптардың тізімін жіберді. Барлық талаптарды толық орындау үшін шамамен 1–2 жыл қажет болады», — дейді Альмухамед. Альмухамед пен Алимжаннан бөлек, командада қазір тағы төрт әзірлеуші — қазақстандық студенттер — және үш онколог бар. Бастапқыда жастар пациенттің өзі КТ-сканын жүктеп, онкологиялық аурудың бар-жоғын тексере алатын қосымша жасауды жоспарлаған. Алайда әзірге бұл идеядан бас тартты. «Талаптар мен заңнаманы зерттегеннен кейін мұндай медициналық құралды адамдарға өздігінен пайдалануға беру дұрыс емес деген шешімге келдік. Себебі олар нәтижелерді қате түсіндіруі мүмкін. Мұндай талдаумен тек дәрігер айналысуы керек. Дегенмен, заңнамаға қарай бұл мәселені әлі де қарастырып жатырмыз», — дейді Альмухамед. Қазір нейрожелі тек КТ нәтижелерімен жұмыс істейді. Алайда жақын арада жастар оны МРТ, қан талдауы, ДНҚ және хромосома деректерін талдауға да «үйретуді» жоспарлап отыр. Дәрігер пациенттің профилін жасап, барлық осы деректерді жүйеге жүктейді. Жобаны әзірлеушілердің айтуынша, мұндай жағдайда нейрожелі адамның онкологиялық ауруларға бейімділігін де анықтай алады. Бұл әзірлеме туралы NUR.KZ тілшісі РСК брифингінде онкологтарға сұрақ қойды. Алматы онкологиялық орталығының онкогинекология бөлімінің меңгерушісі Райхан Болатбекова қатерлі ісікті ерте кезеңде анықтай алатын жоба туралы білетіндерін айтты. «IT саласындағы мамандарымызға сәттілік тілейміз және мұндай әзірлемелерімен құттықтаймыз. Бірақ бұл әлі жоба. Менің ойымша, ол толыққанды дайын емес және әлі жаппай қолданысқа шыққан жоқ», — деді Райхан Болатбекова. Бұған дейін Үкімет отырысында Ғылым министрі Саясат Нұрбек Қазақстанда әлемде баламасы жоқ қатерлі ісікке қарсы препарат әзірленіп жатқанын мәлімдеген болатын. Сондай-ақ Нұрбек препаратты келесі жылдың ішінде нарыққа шығаруды жоспарлап отырғандарын айтқан.
Профильді оқу
Айша Орымбаева
Қазақстандық кәсіпкер әрі Element бағдарламалау мектебінің негізін қалаушы. Алғашқы филиалын 20 жасында ашып, Forbes Kazakhstan-ның «30-дан 30-ға дейін» рейтингіне «Білім беру» санатында енді. Айша Орымбаеваның мектептері Ақтөбе, Атырау, Ақтау, Шымкент, Павлодар, Орал, Нұр-Сұлтан және Алматы қалаларында жұмыс істейді. Forbes Kazakhstan-ның «30-дан 30-ға дейін» рейтингіне енген 23 жастағы Айша Орымбаева Тараздағы қарапайым отбасында дүниеге келген: анасы — мектеп мұғалімі, әкесі кәсіпкерлікпен айналысқан. Жергілікті НЗМ-ге (Назарбаев Зияткерлік мектептері) түскеннен кейін Айша бірден Алматыға көшіп, Сүлейман Демирел атындағы университетте оқуын жалғастырып, кейін бағдарламалаумен айналысуды жоспарлады. Алайда бір сәтте ол бағдарламалауды неге бізде бала кезден бастап үйретпейтінін ойлай бастады. Өйткені бұл — болашағы зор сала. Бұл ой Айшаға ұзақ уақыт тыныштық бермеді. СДУ-дағы оқуын үшінші курсқа жеткізгенде, ол өзінің жеке бағдарламалау мектебі — Element-ті ашуға шешім қабылдады. Тым батыл жоспар ма? Бүгінде осы атаумен жұмыс істейтін мектептер Ақтөбе, Атырау, Ақтау, Шымкент, Павлодар, Орал, Нұр-Сұлтан және Алматы қалаларында бар. Пандемияға дейінгі кезеңде оларда шамамен 500 студент білім алды, ал әр мектептің ай сайынғы табысы 750 мыңнан 2 млн теңгеге дейін болды. Пандемия салдарынан айналым шамамен үш есеге төмендеп, офлайн мектептердің қазіргі бизнес-моделі сөзсіз өзгеруі керек екені анық болды. Тәжірибені меңгеру Университетте оқып жүрген кезінде Айша үш ай бойы Love to Code бағдарламалау мектебінде қосымша жұмыс істеді. Сол жерде осындай мектептерде қолданылатын білім беру әдістемелерін зерттеді. Сонымен қатар, Element-ті құру кезінде НЗМ-де алған тәжірибесі де көп көмектесті — Айша Кембридждік оқыту әдістемесінің сенімді жақтаушысы. Осы біліммен қаруланған 2017 жылдың қазан айында 20 жастағы Айша өз ЖШС-ін тіркеп, жобаны ресми іске қосуға дайын болу үшін оқу-әдістемелік базаны қалыптастыра бастады. 2018 жылдың ақпанында жоба іс жүзінде жұмысын бастады. «Алғашқы клиенттерім екі қыз болды, оларға демалыс күндері сабақ бердім. Әр апта сайын оқушылардың саны екі есе өсіп отырды — мұның бәрі Instagram-дағы жарнаманың арқасында. Ол кезде ата-аналар бағдарламалау мектептері туралы аса хабардар емес еді, сондықтан оларды Element-тің ұсынысы қызықтырды. Бірнеше айдан кейін студенттер саны 40 адамға жетіп, өз кеңсемізді жалға ала бастадық», — деп еске алады Айша. Алғашқы кезде сабақтарды Айшаның өзі жүргізді, кейін оған университеттегі курстастары қосылды. Сол жылдың қыркүйегінде Айша әлеуметтік желілердегі әлеуетті клиенттерді қамтуды арттыру үшін SMM саласындағы білімін жетілдіруге шешім қабылдап, арнайы курстарға барды. Курстың әр қатысушысы өз жобасы және оны қалай дамытуды жоспарлап отырғаны туралы айтып берді. Айшаның Element туралы әңгімесінен кейін залда отырған әйелдердің бірі жобаға қызығушылық танытты. Сабақ аяқталған соң ол Айшаға келіп, Павлодарда осындай мектеп ашқысы келетінін сұрады. Айша көп ойланбастан: «Мүмкін, франшизаны сатып аларсыз? Өйткені Павлодарда менің таныстарым жоқ әрі мектеп ашу үшін ол жаққа барып келуге мүмкіндігім болмады», — деп ұсыныс жасады. «Ол кезде франчайзинг саласында ешқандай тәжірибем болған жоқ. Қалай сату керек екенін де, қандай шарттар ұсыну керектігін де білмедім», — деп күледі Айша. Ол жаңа танысын Алматыдағы кеңсесіне шақырып, мектепті көрсетіп, бизнес-модель туралы айтып берді. Нәтижесінде тараптар келісіп, 2 млн теңгеге алғашқы франшиза Павлодарға сатылды. «Біраз уақыт өткеннен кейін ғана мені үлкен жұмыс күтіп тұрғанын түсіндім — заңгерлер мен франчайзинг бойынша мамандарды тарту, жобаны толық қаптамаға келтіру, іске қосу жұмыстарын ұйымдастыру қажет болды», — дейді Айша. Оның айтуынша, ол ешқашан ешкімді франшиза сатып алуға үгіттемеген. Негізгі фактор — адамдардың негізін қалаушының балалар арасында бағдарламалауды танымал ету идеясына шын берілгенін сезінуі. «Мысалы, Ақтөбедегі серіктесім бұл жобаға жалпы менің өзіме байланысты келгенін айтады. Бірақ бизнес-модельдің өзіне қызыққан адамдар да болды», — дейді Айша. Екі жыл ішінде Қазақстанның әртүрлі қалаларына тоғыз франшиза сатылды. Онлайнға көшу Қазір Element мектептерінде білім алатын студенттер саны жаздағы көрсеткіштен әлдеқайда аз. «Шымкент, Орал және Павлодардағы мектептеріміз пандемия жағдайының тұрақсыздығына байланысты келесі жылға дейін жабылды», — дейді Айша. — «Оған қоса, теңге девальвацияға ұшырап, халықтың сатып алу қабілеті төмендеді. Клиенттер: “Біз оқығымыз келеді, бірақ бәрі аяқталғаннан кейін, кейінірек оқимыз”, — деп айта бастады». Әрине, франшиза сату да уақытша тоқтатылды. «Бұл, соның ішінде, қазір біз толығымен онлайн форматқа көшіп жатқанымызбен байланысты. Бүкіл командамыз осы бағытқа жұмылдырылған. Біз бизнес-модельді өзгерткіміз келеді. Біріншіден, бұған пандемия себеп болды, екіншіден, біз қазіргі трендтен қалғымыз келмейді. Ал бизнес тұрғысынан қарағанда, бұл Қазақстан аумағында ғана емес, басқа елдерде де масштабталуға мүмкіндік беретін жақсы құрал», — деп түсіндіреді Айша. Бизнесті біртіндеп қалпына келтіру үшін Element мектептері клиенттеріне таңдау ұсынады: мүмкіндік болса, офлайн форматта қалу немесе онлайн оқуға көшу. Айшаның айтуынша, сол жылы ол Алматыдағы офлайн мектепті жауып, толықтай онлайн форматқа көшуге шоғырлануды жоспарлаған, ал франчайзи-серіктестері 2021 жылдан бастап Алматыда жаңа мектеп ашуды көздеген. Element командасының бұған дейін білім беру процестерін автоматтандырумен және жеке онлайн-платформасын құрумен айналысуы да бекер емес. Балалардың өздері жасайтын софт «Біздің балалар ойын ойнамайды, оларды өздері жасайды» — Element онлайн-платформасының басты бетінде үлкен әріптермен жазылған ұран. Қазақстандық балалар IT саласында қажетті дағдыларды меңгеріп, кейін халықаралық еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болуы үшін арнайы платформа құру — Айшаның айтуынша, оның негізгі миссиясы. Мұндай платформада оқу балаға информатика бойынша базалық білім алып қана қоймай, математика мен ағылшын тіліндегі білімін кеңейтуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар оқытушылар оқушыларға университетке түсу үшін жобалардан портфолио дайындауға көмектеседі. Онлайн Element мектебінде барлығы тоғыз оқу пакеті ұсынылады. Ең кішкентай, бес пен жеті жас аралығындағы оқушыларға LightBot арқылы бағдарламалау үйретіледі. Алтыдан 15 жасқа дейінгі балалар робототехниканы зерттеп, Scratch визуалды бағдарламалау тілі арқылы ойындар жасайды, Minecraft-та бағдарламалайды, сондай-ақ Codemonkey платформасында логика мен математиканы дамытуға арналған 400-ден астам тапсырманыорындайды. Жасы үлкен оқушылар Python және JavaScript тілдерін үйренеді, сайттар мен Android қосымшаларын жасайды. Әр оқушының жеке аккаунты мен жеке оқу бағдарламасы бар, ал оқытушы кез келген сұраққа жауап береді. Element платформасының басты ерекшеліктерінің бірі — оқу процесінің геймификация технологиясына негізделуі, яғни ойын әдістерін ойынға арналмаған жағдайларда қолдану. Геймификацияда тапсырмалар қою, кері байланыс, деңгейлер мен шығармашылық сияқты ойын элементтері пайдаланылады. Тәжірибе бұл тәсілдің білім беру процесінің тиімділігін айтарлықтай арттыратынын көрсетті. Мысалы, әр аяқталған курс үшін оқушылар ұпай алады, ал жинаған ұпайлары үшін ішкі валюта — «террабакс» беріледі. Оны кейін пайдалы ойыншықтар немесе тіпті гаджеттер сатып алуға жұмсауға болады.
Профильді оқуКелесі профильдің пайда болуына көмектесіңіз
Менторлық, chapter кездесулері және грант бағдарламалары — осындай жолды келесі буын үшін қолжетімді ететін нәрсе.